Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, văn hóa và con người luôn giữ vị trí trung tâm. Đồng chí Lê Duẩn, một nhà thao lươc của cách mạng Việt Nam, đồng thời cũng là một con người của văn hóa Việt Nam. Tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn về xây dựng nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa là một trong những đóng góp lý luận quan trọng, góp phần định hướng cho sự phát triển của đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Hiện nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc phát triển văn hóa và con người được Đảng ta đặc biệt coi trọng. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Đảng tiếp tục khẳng định vai trò của văn hóa như một nguồn lực nội sinh và con người là trung tâm của phát triển. Vì vậy, việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn về xây dựng nền văn hóa mới, con người mới có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn về văn hóa mới, con người mới Việt Nam

Sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc giành thắng lợi, nước ta bước vào giai đoạn cách mạng mới với hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc Việt nam xã hội chủ nghĩa. Trong tư duy chiến lược về cách mạng xã hội chủ nghĩa của đồng chí Lê Duẩn, vấn đề xây dựng và phát triển nền văn hóa mới và con người mới giữ một vị trí hết sức quan trọng. Để thực hiện điều đó, trước hết phải thấu hiểu về đặc điểm truyền thống văn hóa dân tộc và con người Việt Nam, đồng chí nêu nhận xét: “Ở Việt Nam, dân tộc hình thành từ khi lập nước, chứ không phải khi chủ nghĩa tư bản nước ngoài xâm nhập vào Việt Nam. Do đó, người Việt Nam có tình cảm dân tộc rất sâu sắc, có tinh thần dân tộc rất mạnh mẽ”1. Đồng chí còn giải thích rõ: “Tất cả những người Việt Nam là một dân tộc, đều đã cùng nhau sinh sống trên một dải đất, dưới một bầu trời, đều ôm ấp trong tâm hồn một di sản hàng ngàn năm của cha ông để lại, tình cảm dân tộc là nguồn sống hàng ngày của mỗi người Việt Nam, nguyện vọng chung của dân tộc cũng là nguyện vọng riêng của mỗi người Việt Nam. Đó là sự thật”2. Đây thật sự là những nhận xét tinh tế và sâu sắc, cho thấy đồng chí Lê Duẩn am hiểu đặc điểm truyền thống văn hóa dân tộc, thấy rõ được sự thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam. Nắm vững đặc điểm truyền thống văn hóa dân tộc là cơ sở rất quan trọng trong việc kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp, hạn chế, loại trừ cái lạc hậu, cái lỗi thời của truyền thống dân tộc và con người Việt Nam; trong việc đề ra những chủ trương, quyết sách lớn nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp cách mạng. 

Để xây dựng nền văn hóa mới, con người mới Việt Nam, đồng chí Lê Duẩn nhấn mạnh: “Mục đích của chúng ta là xây dựng một xã hội văn hóa cao. Nền văn hóa trong xã hội ấy là một nền văn hóa có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc”3. Để làm rõ thế nào là nền văn hóa mới có nội dung xã hội chủ nghĩa và có tính dân tộc, đồng chí Lê Duẩn đã chỉ ra: “Đó là một nền văn hóa có tính Đảng và tính nhân dân. Nền văn hóa ấy được xây dựng trên cơ sở chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng làm chủ tập thể xã hội chủ nghĩa”4. Đây là nền văn hóa “vừa hấp thụ có chọn lọc những thành quả của văn minh loài người, những thành tựu văn hóa, khoa học hiện đại, vừa là sự kết tinh và nâng lên một tầm cao mới những gì đẹp nhất trong truyền thống bốn nghìn năm của tâm hồn Việt Nam, của văn hóa Việt Nam”. Thấm nhuần lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”. Xây dựng nền văn hóa mới đồng thời phải xây dựng con người mới, bởi vì nền văn hóa mới chỉ có thể thực hiện bởi những con người mới. Đây là vấn đề được đồng chí Lê Duẩn hết sức quan tâm và dành nhiều tâm sức và trí tuệ để thực hiện. Đồng chí chỉ rõ: “Con người mới xã hội chủ nghĩa là con người lao động Việt Nam làm chủ tập thể. Đó là những con người kết tinh và phát triển những già cao đẹp nhất tròng truyền thống văn hóa Việt Nam…Đó là con người có tư tưởng đúng, có tình cảm đẹp…có đầy đủ quyết tâm và nghị lực để vượt qua mọi khó khăn, hoàn thành nhiệm vụ. Là con người lao động thật thà, ghét lối sống ăn bám, làm dối, nói dối. là con người lao động có kỷ luật, có kỹ thuật, có năng suất cao, yêu lao động, quý trọng và bảo vệ của công. Là con người có tình thương yêu sâu sắc đối với nhân dân lao động…”5. Đồng chí Lê Duẩn còn nhấn mạnh rằng xây dựng được những con người mới Việt Nam như vậy là xây dựng những con người phát triển toàn diện, những con người có cuộc sống tập thể và cuộc sống cá nhân hài hòa, phong phú. Để có thể xây dựng được con người mới Việt Nam theo đồng chí Lê Duẩn cần phải nghiên cứu, tìm hiểu kỹ lưỡng truyền thống lịch sử, truyền thống văn hóa Việt Nam, con người Việt Nam trong quá khứ. Bởi vì, con người bao giờ cũng là sản phẩm của lịch sử và là con đẻ của một xã hội nhất định. Để có thể xây dựng được những con người mới, chúng ta không chỉ phải biết rõ yêu cầu đối với con người trong xã hội mới, mà phải hiểu rõ con người Việt Nam trong quá khứ. Hiểu về những giá trị tinh thần của dân tộc Việt Nam thông qua nghiên cứu lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, nghiên cứu lịch sử văn hóa, triết học, nghiên cứu tính cách của con người Việt Nam…

Như vậy, tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn không tách rời văn hóa khỏi kinh tế và chính trị mà đó là một chỉnh thể: Văn hóa là kết quả và điều kiện của chế độ làm chủ. Trong đó nền văn hóa mới phải phản ánh được bản chất của chế độ xã hội, nơi con người thực sự là chủ thể của lịch sử. Con người mới là trung tâm của sự phát triển. Vì vậy, con người mới không phải chờ đến lúc có đầy đủ cơ sở vật chất của chủ nghĩa xã hội mới xây dựng được. Đây là quan điểm đi trước thời đại, nhấn mạnh việc giáo dục con người phải đi đôi với phát triển kinh tế. Trong tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn luôn có sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại: đó là nền văn hóa mới vừa mang tính giai cấp, tính dân tộc, vừa mang tính nhân loại sâu sắc. 

Quan điểm của Đảng về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam được kế thừa, phát triển từ tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn 

Bước vào giai đoạn phát triển mới của đất nước, tư tưởng của đồng chí Lê Duẩn về xây dựng nền văn hóa mới, con người mới Việt Nam không những được kế thừa mà còn được cụ thể hóa để hướng tới xây dựng một đất nước Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh hạnh phúc. Đặc biệt tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV vừa qua, xác định “Xây dựng, phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước”6. Đảng nhấn mạnh: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước”7. Đảng xác định văn hóa không chỉ là lĩnh vực tinh thần hay các giá trị truyền thống, mà là một nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng, quyết định chiều sâu, chất lượng và sự phát triển bền vững đất nước. Sức mạnh nội sinh của văn hóa bắt nguồn từ các giá trị được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử như: lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, nghĩa tình; ý chí tự lực, tự tôn, tự cường dân tộc. Những giá trị ấy tạo nên bản lĩnh dân tộc, trở thành điểm tựa tinh thần đưa đất nước vượt qua khó khăn, thách thức.

Đại hội XIV chỉ rõ: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”8. Theo đó, nhiệm vụ xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam phải gắn với gìn giữ, phát triển hệ giá trị gia đình trong thời kỳ mới, kế thừa và phát huy truyền thống lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Đại hội tiếp tục khẳng định rõ quan điểm phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp. Chú trọng xây dựng con người Việt Nam có lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân, bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, trí tuệ và năng lực sáng tạo, có khát vọng cống hiến cho sự phát triển của đất nước. Đây vừa là mục tiêu, vừa là động lực quan trọng để thực hiện thắng lợi các chiến lược phát triển trong giai đoạn mới. Phát triển con người toàn diện chính là tạo dựng nguồn lực nội sinh quan trọng nhất cho sự phát triển đất nước. Khi mỗi cá nhân được chăm lo đầy đủ về thể chất, được bồi dưỡng về trí tuệ, được nuôi dưỡng bởi những giá trị văn hóa và đạo đức tốt đẹp, thì sức mạnh của cả cộng đồng, dân tộc sẽ được nhân lên, trở thành động lực cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước; từ đó, củng cố “sức mạnh mềm” của quốc gia, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững đất nước và nâng cao uy tín, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Bên cạnh đó, Đại hội còn đưa ra và làm rõ nhiều vấn đề mới hướng tới những đặc điểm của sự phát triển trong giai đoạn mới như: hệ điều tiết văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, phát triển kinh tế di sản, giải pháp về nhân lực văn hóa nghệ thuật…
Như vậy, cùng với sự phát triển của đất nước, những nội dung, luận điểm của đồng chí Lê Duẩn về nền văn hóa mới, con người mới Việt Nam đã được bổ sung, hoàn thiện và phát triển thêm, nhưng những giá trị cốt lõi của tư tưởng đó vẫn giữ nguyên giá trị.

Để xây dựng nền văn hóa mới, con người mới trong giai đọan hiện nay, trước hết phải thấm nhuần sâu sắc tư tưởng về văn hóa và con người Việt Nam của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của đồng chí Lê Duẩn, những quan điểm, chủ trương của Đảng về xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Đặc biệt những quan điểm mới của Đảng tại Đại hội XIV về xây dựng văn hóa và phát triển con người Việt Nam. Đó chính là chìa khóa để xây dựng một Việt Nam hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc, tạo ra sức mạnh tổng hợp để dân tộc vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.

Tài liệu tham khảo
1. Lê Duẩn: Thanh niên với cách mạng xã hội chủ nghĩa, Nxb. Thanh niên, Hà Nội, 1980, tr. 169.
2. Lê Duẩn: Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1983, t. IV, tr. 367
3,4,5. Lê Duẩn: Tuyển tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà nội, 2007, t.III, tr.54, 274, 56
6,7,8. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật. Hà Nội, 2026, t.I, tr. 97,