Sau khi thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ được thành lập trên cơ sở sáp nhập thị trấn Tam Đảo, thị trấn Hợp Châu, xã Hồ Sơn và xã Minh Quang, với diện tích khoảng 79,2 km², dân số gần 35 nghìn người. Địa phương hội tụ nhiều lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, khí hậu ôn hòa, hệ sinh thái rừng đặc dụng, hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, tín ngưỡng cùng bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Sán Dìu và nhiều loại hình văn hóa truyền thống đặc sắc. Đây là những nguồn tài nguyên quý giá để phát triển các loại hình du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm.

Tam Đảo đón nhiều lượt du khách trong và ngoài nước (Nguồn ảnh: vietnam.vn)

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của ngành du lịch, Tam Đảo đã có nhiều chuyển biến tích cực trong khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển kinh tế địa phương. Nhiều di sản văn hóa được quan tâm bảo tồn, các lễ hội truyền thống được phục hưng, nhiều sản phẩm du lịch mới được hình thành, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập và nâng cao đời sống nhân dân. 

Sau hợp nhất, xã Tam Đảo sở hữu không gian phát triển rộng, mở với sự kết hợp hài hòa giữa tài nguyên thiên nhiên và các giá trị văn hóa đặc sắc. Cùng với lợi thế về khí hậu ôn hòa, cảnh quan núi rừng, hệ sinh thái phong phú của Vườn quốc gia Tam Đảo, địa phương còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể có giá trị. Hệ thống đền, chùa, đình làng, các lễ hội truyền thống, phong tục, tập quán, văn hóa ẩm thực và đời sống văn hóa của cộng đồng dân cư, đặc biệt là đồng bào dân tộc Sán Dìu, đã tạo nên bản sắc riêng, góp phần hình thành sức hấp dẫn của điểm đến Tam Đảo. Đây không chỉ là nguồn lực phục vụ phát triển du lịch mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng hình ảnh địa phương giàu bản sắc trong không gian phát triển mới. 

Tam Đảo phủ sương trắng xóa (Nguồn ảnh: vietnam.vn)

Những năm gần đây, cùng với chủ trương phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng của tỉnh Phú Thọ, xã Tam Đảo đã có nhiều chuyển biến tích cực trong khai thác các giá trị văn hóa. Chính quyền địa phương chú trọng đầu tư hạ tầng, chỉnh trang cảnh quan, nâng cao chất lượng dịch vụ, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động quảng bá, xúc tiến du lịch. Năm 2026, chương trình "Tam Đảo – Điểm hẹn trên mây", kết hợp triển lãm du lịch – ẩm thực và các hoạt động kích cầu du lịch hè đã góp phần quảng bá hình ảnh Tam Đảo, giới thiệu các sản phẩm văn hóa, ẩm thực đặc trưng và tăng cường liên kết phát triển du lịch trong tỉnh. Những hoạt động này không chỉ thu hút du khách mà còn mở rộng cơ hội tiêu thụ sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề, qua đó tạo thêm việc làm và tăng thu nhập cho người dân địa phương. 

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn phát triển du lịch tại xã Tam Đảo cũng đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm. Sự gia tăng nhanh của lượng khách du lịch, đặc biệt vào các dịp cuối tuần, nghỉ lễ và mùa cao điểm, tạo áp lực lớn đối với kết cấu hạ tầng, giao thông, môi trường và không gian văn hóa. Tình trạng ùn tắc giao thông, quá tải bãi đỗ xe, phát sinh rác thải, tiếng ồn và sự gia tăng các hoạt động kinh doanh tự phát đã ảnh hưởng nhất định đến chất lượng môi trường du lịch cũng như không gian sinh hoạt của cộng đồng dân cư. Điều này cho thấy nếu phát triển du lịch thiếu quy hoạch đồng bộ thì chính sự phát triển đó có thể trở thành tác nhân làm suy giảm các giá trị mà du lịch đang dựa vào để tồn tại.

Trong quá trình phục vụ nhu cầu của du khách, một số hoạt động văn hóa truyền thống có xu hướng được tổ chức theo hướng trình diễn, phục vụ thương mại nhiều hơn là gìn giữ ý nghĩa nguyên gốc. Một số sản phẩm lưu niệm, dịch vụ ẩm thực hay hoạt động trải nghiệm chưa phản ánh đầy đủ bản sắc văn hóa địa phương mà còn mang tính đại trà, thiếu dấu ấn riêng. 

Đối với văn hóa của đồng bào Sán Dìu, mặc dù đã được quan tâm bảo tồn, nhưng trước tác động của quá trình đô thị hóa, giao lưu văn hóa và phát triển kinh tế thị trường, một số giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc sử dụng tiếng nói, trang phục truyền thống, các làn điệu dân ca, nghề thủ công và một số nghi lễ dân gian có xu hướng giảm trong đời sống thường nhật của thế hệ trẻ. Nếu những giá trị này chỉ được phục dựng khi có lễ hội hoặc phục vụ khách du lịch mà thiếu môi trường nuôi dưỡng trong cộng đồng thì việc bảo tồn sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Từ thực tiễn của xã Tam Đảo có thể thấy, địa phương đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành trung tâm du lịch quan trọng của tỉnh Phú Thọ trong không gian phát triển mới. Song cùng với cơ hội là những thách thức về bảo tồn bản sắc văn hóa, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng quản lý. Đây cũng chính là yêu cầu đặt ra đối với chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư trong việc xây dựng mô hình phát triển du lịch mà ở đó, giá trị văn hóa không chỉ được khai thác để tạo lợi ích kinh tế mà còn được gìn giữ, bồi đắp và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Thực tiễn phát triển du lịch tại xã Tam Đảo cho thấy, bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập mà là hai yêu cầu thống nhất trong quá trình phát triển bền vững. Nếu bảo tồn tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn của điểm đến thì phát triển lại tạo nguồn lực để tiếp tục đầu tư cho công tác bảo tồn. Vì vậy, muốn giải quyết hài hòa mối quan hệ này cần thực hiện đồng bộ các giải pháp để bảo đảm sự thống nhất giữa tăng trưởng kinh tế với giữ gìn bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Trước hết, cần đổi mới tư duy trong quản lý và phát triển du lịch theo hướng lấy văn hóa làm nền tảng và động lực phát triển. Mọi quy hoạch, dự án đầu tư hay sản phẩm du lịch cần được xây dựng trên cơ sở tôn trọng các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan tự nhiên của địa phương. Việc phát triển cơ sở hạ tầng, dịch vụ lưu trú, khu vui chơi hay các hoạt động thương mại phải được kiểm soát chặt chẽ, tránh tình trạng phát triển thiếu quy hoạch làm phá vỡ không gian văn hóa và cảnh quan sinh thái. Chỉ khi văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, Tam Đảo mới có thể duy trì lợi thế cạnh tranh và xây dựng hình ảnh điểm đến giàu bản sắc.

Thứ hai, cần tiếp tục quan tâm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư, đặc biệt là văn hóa của đồng bào Sán Dìu. Việc bảo tồn không nên chỉ dừng lại ở việc phục dựng lễ hội hay lưu giữ hiện vật mà cần tạo điều kiện để các giá trị văn hóa được duy trì trong đời sống hằng ngày của cộng đồng. Khuyến khích truyền dạy dân ca Soọng cô, nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian, ẩm thực bản địa; hỗ trợ nghệ nhân, người có uy tín và các câu lạc bộ văn hóa dân gian tham gia các hoạt động bảo tồn sẽ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa một cách bền vững. 

Thứ ba, phát triển các sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn văn hóa địa phương thay vì khai thác theo hướng đại trà. Bên cạnh các loại hình du lịch nghỉ dưỡng và sinh thái, Tam Đảo cần chú trọng phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm văn hóa, du lịch nông nghiệp và các chương trình khám phá đời sống của đồng bào dân tộc. Việc kết hợp trải nghiệm văn hóa với thưởng thức ẩm thực, tham gia lễ hội, tìm hiểu nghề truyền thống và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng sẽ tạo nên những sản phẩm đặc sắc, nâng cao khả năng cạnh tranh và kéo dài thời gian lưu trú của du khách. 

Thứ tư, việc ứng dụng công nghệ số vào bảo tồn và quảng bá các giá trị văn hóa cần được quan tâm hơn nữa. Xây dựng cơ sở dữ liệu số về di tích, lễ hội, di sản văn hóa phi vật thể; số hóa các tư liệu, hình ảnh, hiện vật; phát triển bản đồ du lịch thông minh và các nền tảng quảng bá trực tuyến sẽ góp phần lan tỏa giá trị văn hóa của Tam Đảo đến đông đảo du khách trong và ngoài nước. Đồng thời, công nghệ số cũng hỗ trợ cơ quan quản lý trong việc giám sát hoạt động du lịch, bảo vệ di sản và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Thứ năm, cần chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch. Đội ngũ cán bộ quản lý, hướng dẫn viên, người lao động trong các cơ sở kinh doanh dịch vụ và cộng đồng dân cư cần được bồi dưỡng kiến thức về văn hóa, kỹ năng phục vụ, ngoại ngữ, chuyển đổi số và phát triển du lịch bền vững. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà cần trở thành chủ thể sáng tạo sản phẩm, cung cấp dịch vụ và gìn giữ các giá trị văn hóa. Khi nhận thức được rằng bảo tồn văn hóa cũng chính là bảo vệ sinh kế lâu dài của mình, cộng đồng sẽ tích cực hơn trong việc gìn giữ di sản và xây dựng hình ảnh điểm đến văn minh, thân thiện.

Thứ sáu, cần tăng cường sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư trong quản lý, khai thác và bảo tồn các giá trị văn hóa. Nhà nước giữ vai trò định hướng, ban hành cơ chế, chính sách và kiểm soát quy hoạch; doanh nghiệp đầu tư, phát triển sản phẩm và nâng cao chất lượng dịch vụ; cộng đồng trực tiếp tham gia bảo tồn, sáng tạo và truyền bá các giá trị văn hóa. Chỉ khi các chủ thể cùng chia sẻ trách nhiệm và lợi ích thì quá trình phát triển du lịch mới thực sự bền vững.

Bảo tồn và phát triển là hai mặt thống nhất trong quá trình khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch bền vững. Đối với xã Tam Đảo, nơi hội tụ nhiều tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên và bản sắc văn hóa, việc giải quyết hài hòa mối quan hệ này có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển lâu dài của địa phương. Trong bối cảnh mới, Tam Đảo cần tiếp tục đổi mới tư duy phát triển theo hướng lấy văn hóa làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể và phát triển bền vững làm mục tiêu xuyên suốt. Chỉ khi bảo tồn trở thành động lực của phát triển và phát triển tạo nguồn lực cho bảo tồn thì các giá trị văn hóa mới được gìn giữ lâu dài, góp phần xây dựng Tam Đảo trở thành điểm đến hấp dẫn, giàu bản sắc và phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của tỉnh Phú Thọ.

Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam - Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026, t1.
2. Trang thông tin điện tử xã Tam Đảo: https://tamdao.phutho.gov.vn